IVF म्हणजे काय? प्रक्रिया, कोणाला गरज असते आणि सामान्य प्रश्न
IVF म्हणजे काय, ते कसे केले जाते, कोणत्या जोडप्यांना त्याची गरज पडू शकते, प्रत्येक टप्प्यावर काय होते आणि कोणते गैरसमज टाळावेत, हे सोप्या मराठीत जाणून घ्या.
Samarth IVF team
1 min read
मूल होण्यास वेळ लागू लागला की अनेक प्रश्न मनात येतात. डॉक्टर "IVF चा विचार करा" असे म्हणतात तेव्हा तर काळजी आणखी वाढते. IVF म्हणजे नेमके काय, ते किती गुंतागुंतीचे आहे आणि आपल्यासाठी ते योग्य आहे का, हे समजून घेणे हा पहिला टप्पा आहे. हा लेख सोप्या मराठीत ते सर्व समजावून सांगतो.
थोडक्यात उत्तर
थोडक्यात माहिती IVF म्हणजे इन व्हिट्रो फर्टिलायझेशन. यात अंडी आणि शुक्राणूंचा संयोग शरीराबाहेर प्रयोगशाळेत घडवून आणला जातो आणि तयार झालेला भ्रूण गर्भाशयात ठेवला जातो. हे सर्वांसाठी पहिले पाऊल नसते, पण काही परिस्थितींमध्ये ते उपयुक्त ठरू शकते. तुमच्यासाठी ते योग्य आहे का, हे तुमचे फर्टिलिटी तज्ज्ञ तपासणीनंतर सांगतात.
In English: IVF, or in vitro fertilisation, is a treatment in which eggs and sperm are combined in a laboratory and the resulting embryo is placed in the womb. It is not the first step for everyone, and a fertility specialist decides whether it suits you after assessment.
हिंदी में संक्षेप: IVF यानी इन विट्रो फर्टिलाइज़ेशन में अंडे और शुक्राणु को प्रयोगशाला में मिलाया जाता है और बने हुए भ्रूण को गर्भाशय में रखा जाता है। यह हर किसी के लिए पहला कदम नहीं होता, और आपके लिए सही है या नहीं, यह फर्टिलिटी विशेषज्ञ जाँच के बाद बताते हैं।
IVF म्हणजे काय?
IVF चा अर्थ "इन व्हिट्रो फर्टिलायझेशन" असा आहे. "इन व्हिट्रो" म्हणजे शरीराबाहेर, प्रयोगशाळेत. सामान्य गर्भधारणेत अंडी आणि शुक्राणूंचा संयोग फॅलोपियन ट्यूबमध्ये, म्हणजेच शरीराच्या आतच होतो. IVF मध्ये हाच संयोग प्रयोगशाळेत घडवला जातो, भ्रूण काही काळ तिथे वाढवला जातो आणि मग निवडलेला भ्रूण गर्भाशयात ठेवला जातो.
हा उपचार १९७० च्या दशकाच्या अखेरीस सुरू झाला आणि आता जगभर वापरला जातो. त्याबद्दल अधिक जाणून घ्यायचे असेल तर टेस्ट-ट्यूब बेबीचा अर्थ आणि इतिहास हा लेख पाहा. "टेस्ट ट्यूब बेबी" हा शब्द लोकप्रिय असला, तरी प्रत्यक्षात बाळ गर्भाशयातच वाढते, टेस्ट ट्यूबमध्ये नाही.
IVF कोणाला उपयुक्त ठरू शकते?
काही परिस्थितींमध्ये डॉक्टर IVF चा विचार करतात. हा निर्णय नेहमी तपासण्यांवर आणि तुमच्या संपूर्ण परिस्थितीवर आधारित असतो:
- फॅलोपियन ट्यूब बंद किंवा खराब असणे — अंडी आणि शुक्राणू नैसर्गिकरित्या भेटू शकत नाहीत, तेव्हा IVF ट्यूबला बगल देते.
- शुक्राणूंशी संबंधित समस्या — संख्या, हालचाल किंवा आकारात अडचण असेल तर, अनेकदा ICSI या पद्धतीसह IVF वापरले जाते. ICSI आणि साधे IVF यातील फरक वाचा.
- ओव्हुलेशनशी संबंधित समस्या — जसे PCOS, जेव्हा सोपे उपचार पुरेसे ठरत नाहीत. पाहा PCOS आणि IVF.
- एंडोमेट्रिओसिस — काही प्रकरणांमध्ये. पाहा एंडोमेट्रिओसिस आणि प्रजननक्षमता.
- कारण न सापडणारे वंध्यत्व — सर्व चाचण्या सामान्य असूनही गर्भधारणा न होणे.
- वय आणि अंड्यांचा साठा — जेव्हा वेळ महत्त्वाचा असतो.
- IUI अयशस्वी झाल्यावर — पाहा IUI की IVF.
- आनुवंशिक आजाराचा धोका — जेव्हा भ्रूण तपासणीचा विचार केला जातो. पाहा PGT चाचणी.
यापैकी एखादी गोष्ट तुम्हाला लागू होते याचा अर्थ IVF आवश्यक आहे असा नाही. तो निर्णय डॉक्टर तपासणीनंतर घेतात.
IVF ची प्रक्रिया: टप्प्याटप्प्याने
प्रत्येक रुग्णासाठी उपचार वेगळा असतो, पण सर्वसाधारणपणे हे टप्पे असतात. संपूर्ण माहितीसाठी IVF प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने हा लेख पाहा.
- सल्ला आणि तपासण्या — डॉक्टर तुमचा इतिहास जाणून घेतात आणि रक्तचाचण्या, सोनोग्राफी आणि पुरुषांसाठी वीर्य तपासणी सुचवतात.
- अंडाशयाचे उत्तेजन — एकाऐवजी अनेक अंडी परिपक्व होण्यासाठी औषधे आणि इंजेक्शन्स दिली जातात.
- निरीक्षण — सोनोग्राफी आणि रक्तचाचण्यांद्वारे अंड्यांची वाढ तपासली जाते आणि औषधांमध्ये गरजेनुसार बदल केले जातात.
- अंडी संकलन — सौम्य गुंगीत एका छोट्या प्रक्रियेद्वारे अंडी गोळा केली जातात.
- शुक्राणूंचे संकलन — वीर्याचा नमुना घेतला जातो आणि प्रयोगशाळेत तयार केला जातो.
- फलन — प्रयोगशाळेत अंडी आणि शुक्राणू एकत्र ठेवले जातात, किंवा ICSI मध्ये एक शुक्राणू थेट अंड्यात सोडला जातो.
- भ्रूणाची वाढ — भ्रूणतज्ज्ञ भ्रूणाच्या वाढीवर लक्ष ठेवतात. पाहा ब्लास्टोसिस्ट कल्चर आणि भ्रूण ग्रेडिंग.
- भ्रूण प्रत्यारोपण — निवडलेला भ्रूण पातळ नळीद्वारे गर्भाशयात ठेवला जातो. ही प्रक्रिया सहसा वेदनादायक नसते.
- भ्रूण गोठवणे — उरलेले निरोगी भ्रूण भविष्यासाठी साठवता येतात. पाहा भ्रूण गोठवणे आणि साठवण आणि फ्रोझन भ्रूण प्रत्यारोपण.
- गर्भधारणा चाचणी — डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळी रक्तचाचणी केली जाते.
या टप्प्यांचे दिवस आणि औषधांचे प्रमाण प्रत्येक व्यक्तीनुसार बदलते, म्हणून ते तुमचे डॉक्टर ठरवतात.
IVF वेदनादायक असते का?
अनेकांना हीच भीती असते. इंजेक्शन्स घेताना थोडी अस्वस्थता वाटू शकते, आणि औषधांमुळे पोट फुगणे, थकवा किंवा मनःस्थितीत बदल होऊ शकतात. अंडी संकलन सौम्य गुंगीत केले जाते, म्हणून प्रक्रियेदरम्यान वेदना जाणवत नाहीत, पण नंतर थोडा त्रास होऊ शकतो. भ्रूण प्रत्यारोपण सहसा वेदनारहित असते.
प्रत्येकाचा अनुभव वेगळा असतो. तुम्हाला भीती वाटत असेल तर तुमच्या टीमला सांगा. ते तुम्हाला काय अपेक्षित आहे ते समजावतील.
IVF मध्ये धोके असतात का?
कोणत्याही वैद्यकीय उपचारांप्रमाणे IVF मध्येही काही धोके आणि दुष्परिणाम असतात. यात औषधांचा परिणाम, काही महिलांमध्ये अंडाशयाचा अतिउत्तेजन त्रास, प्रक्रियेशी संबंधित क्वचित गुंतागुंत आणि एकापेक्षा जास्त भ्रूण ठेवल्यास जुळ्यांची शक्यता यांचा समावेश होतो. एक की अनेक भ्रूण प्रत्यारोपण हा लेख या निर्णयामागचा विचार समजावतो.
तीव्र पोटदुखी, खूप जास्त पोट फुगणे, वारंवार उलट्या, लघवी कमी होणे किंवा धाप लागणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास लगेच तुमच्या क्लिनिकशी संपर्क साधा.
IVF यशस्वी होण्याची शक्यता किती?
हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे, आणि यासाठी कोणताही एक आकडा सर्वांना लागू होत नाही. यश वय, अंडी आणि शुक्राणूंची गुणवत्ता, भ्रूणाची गुणवत्ता, गर्भाशयाची स्थिती आणि इतर अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते. जाहिरातींमधील आकड्यांचा अर्थ काळजीपूर्वक समजून घ्यायला हवा. यासाठी [IVF यशाच्या आकड्यांमागचे
This article is for general education only and is not a substitute for a medical consultation. Suitability and response to any treatment vary between individuals.
